Κλιματική κρίση: Οι άμεσοι κίνδυνοι για την Ελλάδα

Μετά τις «μεγα-πυρκαγιές» έρχονται οι «μεγα-λειψυδρίες». Ο ευρωπαϊκός νότος πλήττεται ήδη και θα πληγεί ακόμη περισσότερο μέσα στα επόμενα χρόνια από τις υψηλές θερμοκρασίες, τη μείωση των βροχοπτώσεων, τη διάβρωση της ακτογραμμής από την άνοδο της θάλασσας και τις πλημμύρες. Η πρώτη έκθεση εκτίμησης του κλιματικού κινδύνου στην Ευρώπη, την οποία πραγματοποίησε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, καλεί για την άμεση ανάληψη δράσης εκτιμώντας ότι είναι πλέον κατεπείγουσα σε τομείς, όπως η προστασία της ακτογραμμής, η αγροτική παραγωγή, η επίδραση των καυσώνων στον γενικό πληθυσμό, η πρόληψη και αντιμετώπιση των πλημμυρών και η ενίσχυση των ευρωπαϊκών μηχανισμών αλληλεγγύης.

Η έκθεση συνοψίζει όλες τις τελευταίες επιστημονικές έρευνες και δημοσιεύσεις υποδεικνύοντας πέντε ομάδες και 36 τομείς που θα έχουν σοβαρές επιπτώσεις λόγω της κλιματικής κρίσης. Καταλήγει σε συγκεκριμένες προτάσεις για τις περιπτώσεις εκείνες, όπου η ανάληψη δράσης είναι επείγουσα. Συγκεκριμένα:

Οικοσυστήματα

Η έκθεση δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στα παράκτια οικοσυστήματα αναγνωρίζοντας ότι επηρεάζονται πλέον σημαντικά από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και τα θαλάσσια οικοσυστήματα από την υπερεκμετάλλευση και τη ρύπανση. Όπως αναφέρει η Ε.Ε θα πρέπει να εφαρμόσει τις πολιτικές της για τη διατήρηση της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων, ενισχύοντας την προστασία και μειώνοντας τις ανθρωπογενείς πιέσεις. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στα παράκτια και θαλάσσια οικοσυστήματα παρατηρεί «Τα κράτη-μέλη πρέπει να ενισχύσουν τον θαλάσσιο χωροταξικό τους σχεδιασμό και να εφαρμόσουν σχέδια διαχείρισης της παράκτιας ζώνης, τα οποία θα εστιάζουν στην προστασία των κρίσιμων παράκτιων οικοσυστημάτων υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής», αναφέρει η έκθεση. Οι παρατηρήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία την περίοδο αυτή, καθώς η Ελλάδα βρέθηκε πρόσφατα σε μια ανάλογη συζήτηση με αφορμή νομοσχέδιο του υπουργείου Οικονομικών που αφορά την εκμετάλλευση αιγιαλών και παραλιών. Το αίτημα των περιβαλλοντικών οργανώσεων για αύξηση της αδόμητης ζώνης στα 100 μέτρα από τη γραμμή του αιγιαλού δείχνει πιο επίκαιρο από ποτέ -και σε πλήρη συνάφεια με τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος- ωστόσο, παραμένει εκτός συζήτησης, καθώς λαμβάνεται υπόψη το 9βραχυπρόθεσμο) πολιτικό κόστος.

Παραγωγή τροφής

Η καταστροφή των καλλιεργειών λόγω παρατεταμένης λειψυδρίας και ακραίων θερμοκρασιών είναι ήδη πραγματικότητα για τον ευρωπαϊκό Νότο, παρατηρεί η έκθεση. Οι «μεγα-λειψυδρίες» είναι μια πολύ σοβαρή απειλή που επηρεάζει μεγάλες περιοχές για εκτεταμένες περιόδους. Επηρεάζουν όχι μόνο την αγροτική παραγωγή και την επισιτιστική ασφάλεια, τα αποθέματα πόσιμου νερού και την παραγωγή ενέργειας. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος εκτιμά ότι η αύξηση των περιόδων λειψυδρίας πρέπει να ληφθεί υπόψη στην κοινή αγροτική πολιτική (ΚΑΠ) με την υποστήριξη λιγότερο υδροβόρων καλλιεργειών. Παράλληλα, να υπάρξει εκτενής ενημέρωση όλων των κρίσιμων εμπλεκομένων για τους κινδύνους της εξάρτησης από υδροβόρες καλλιέργειες. «Οι πολιτικές της Ε.Ε που συνδέονται με την επισιτιστική ασφάλεια, όπως η ΚΑΠ και η κοινή αλιευτική πολιτική, δεν λαμβάνουν υπόψη την κλιματική αλλαγή και την ανάγκη προσαρμογής», αναφέρει. Ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά της έκθεσης για την ανάγκη μείωσης της κτηνοτροφίας, ώστε να μειωθούν οι ανάγκες σε νερό και η εξάρτηση της Ευρώπης από εισαγωγές ζωοτροφών.

Υποδομές

Οι προβολές των κλιματικών μοντέλων πρέπει να ενσωματωθούν στους «Ευρωκώδικες» (οι κοινές ευρωπαϊκές προδιαγραφές για την κατασκευή), καθώς αυτοί βασίζονται σε ιστορικά κλιματικά στοιχεία. Ειδικά στην περίπτωση της κατασκευής κρίσιμων υποδομών, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το χειρότερο (κλιματικό) σενάριο, αναφέρει η έκθεση. Περαιτέρω, τα κράτη-μέλη πρέπει να καταγράψουν τη θέση και τα χαρακτηριστικά των κρίσιμων υποδομών τους και να τις ιεραρχήσουν ανάλογα με την ευαλωτότητά τους σε ακραία καιρικά φαινόμενα. Τέλος, αναφορικά με τους καύσωνες η έκθεση αναφέρει ότι η Ευρώπη είναι σημαντικό να στραφεί σε λύσεις χαμηλού ανθρακικού αποτυπώματος για τον κλιματισμό των κτιρίων (ενεργητικό και παθητικό), καθώς αυτό θα αποτελέσει σημαντικό ζήτημα στο άμεσο μέλλον.

Υγεία

Με δεδομένο ότι οι πολιτικές για την υγεία είναι ευθύνη των κρατών-μελών, οι συντάκτες της έκθεσης καταλήγουν ότι πρέπει να ενισχυθεί ο ευρωπαϊκός μηχανισμός πολιτικής προστασίας. Επίσης, κάνει ειδική αναφορά στον χωροταξικό σχεδιασμό και την πολεοδομική νομοθεσία «πρόκειται για πολιτικές-κλειδιά για τη μείωση των προβλημάτων υγείας που σχετίζονται με τους καύσωνες Αυτές οι πολιτικές έχουν ορίζοντα ετών και πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την κλιματική αλλαγή για να αποφεύγεται η κατασκευή μη βιώσιμων υποδομών».

Οικονομία

Οι ευρωπαϊκές πολιτικές οφείλουν να δώσουν κίνητρα στις επιχειρήσεις, για να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή. Αυτό περιλαμβάνει την επένδυση σε λύσεις βασισμένες στη φύση, μια επιλογή που ελάχιστοι μεγάλοι οικονομικοί οργανισμοί στην Ευρώπη έχουν προτιμήσει. Επίσης, θεωρείται σημαντικό να γίνει πιο προσιτή οικονομικά η ασφάλιση κατοικιών και επιχειρήσεων έναντι των ακραίων καιρικών φαινομένων.

«Η έκθεση δείχνει ότι η Ευρώπη αντιμετωπίζει επείγοντες κλιματικούς κινδύνους, οι οποίοι μεγαλώνουν ταχύτερα από την ικανότητα των κοινωνιών μας να προετοιμαστούν», δήλωσε η Λεένα Ιλε-Μορόνεν, εκτελεστική διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος. Για να διασφαλίσουμε την ανθεκτικότητα των κοινωνιών μας, οι φορείς χάραξης πολιτικής στην Ευρώπη και τα κράτη-μέλη πρέπει να δράσουν τώρα, ώστε να μειώσουν το κλιματικό ρίσκο τόσο μέσω άμεσης μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, όσο και με τη λήψη ισχυρών πολιτικών και δράσεων προσαρμογής».

Έξυπνη διαχείριση περιοχών που απειλούνται με πυρκαγιά

Θα μπορούσαν παρεμβάσεις και λύσεις βασισμένες στη φύση και σχέδια έξυπνης διαχείρισης κρίσιμων περιοχών για την εκδήλωση και την εξάπλωση δασικών πυρκαγιών να ανασχέσουν και να περιορίσουν την τάση μεγέθυνσης των καταστροφικών πυρκαγιών στην ύπαιθρο; Το ευρωπαϊκό έργο MediterRE3, στο οποίο συμμετέχει το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, προωθεί την υιοθέτηση πρακτικών έξυπνης διαχείρισης περιοχών που απειλούνται με πυρκαγιές στη Μεσόγειο. Μάλιστα μελέτη μοντελοποίησης που έκανε η ομάδα Climadapt του Αστεροσκοπείου και το Ινστιτούτο Οικός δείχνει πως η εφαρμογή τέτοιων πρακτικών στο μόλις 5% των περιοχών υψηλού κινδύνου πυρκαγιάς μπορεί να μειώσει τις εκτάσεις που καίγονται ετησίως κατά 15%.

«Οι πυρκαγιές στην Ευρώπη και τη Μεσόγειο που καταγράφηκαν το 2022 από το EFFIS (Ευρωπαϊκό σύστημα πληροφοριών για τις δασικές πυρκαγιές) υπερέβησαν κατά τρεις φορές τον μέσο όρο των τελευταίων 17 ετών. Η κατάσταση δεν βελτιώθηκε ούτε το καλοκαίρι του 2023», αναφέρουν οι υπεύθυνοι του προγράμματος τονίζοντας πως η πυρκαγιά στον Έβρο, πέρυσι τον Αύγουστο, κατέστρεψε περισσότερα από 800 τετραγωνικά χιλιόμετρα (μια έκταση διπλάσια από το Παρίσι) και είναι η μεγαλύτερη που έχει παρατηρηθεί ποτέ στην Ε.Ε από το 2000, σύμφωνα με το EFFIS. «Εκτός των άλλων συνεπειών, οι πυρκαγιές προκαλούν και εκπομπές τεραστίων ποσοτήτων C02 που αυξάνουν τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης του πλανήτη. To EFFIS εκτιμά ότι οι συνολικές εκπομπές από δασικές πυρκαγιές στην Ε.Ε και στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2022 ήταν 9 μεγάτονοι άνθρακα, ισοδύναμες με εκείνες που εκπέμπουν 10.000.000 αυτοκίνητα την ίδια περίοδο», λέει στην «Κ» ο Χρήστος Γιαννακόπουλος, διευθυντής Ερευνών στο Αστεροσκοπείο. Μάλιστα, όπως σημειώνει, στο μέλλον λόγω της κλιματικής αλλαγής θα συναντάμε πιο συχνά συνθήκες για την εκδήλωση μεγάλων δασικών πυρκαγιών, με υψηλές θερμοκρασίες και ανέμους μαζί με εξαιρετικά χαμηλή ατμοσφαιρική υγρασία κ.λπ».

«Προσπαθούμε να δούμε με ποιες παρεμβάσεις μπορούμε να μειώσουμε κυρίως την επέκταση της φωτιάς. Δηλαδή, ακόμη κι αν δεν καταφέρουμε να αποτρέψουμε την εκδήλωσή της, να μην κάψει μεγάλες εκτάσεις», λέει στην «Κ» ο δρ Τιμ βαν ντερ Σρίεκ, εξωτερικός συνεργάτης του ΕΑΑ και συντελεστής του έργου. «Σε πολλές χώρες και στην Ελλάδα δίνονται πολλά χρήματα για την καταστολή των δασικών πυρκαγιών, αλλά όχι για την πρόληψη και μάλιστα με μέτρα που έρχονται από την ίδια τη φύση», συμπληρώνει ο ολλανδικής καταγωγής ειδικός σε θέματα Γεωμορφολογίας.

Το έργο MediterRE3 έχει καταγράψει μια ολόκληρη γκάμα «έξυπνων παρεμβάσεων», που προσαρμόζουν τις αρχές της αποκατάστασης δασικού τοπίου -μιας από τις πιο ευρέως εφαρμοσμένες λύσεις, βασισμένες στη φύση (NBS solutions)- για την προώθηση της ανθεκτικότηταw των μεσογειακών δασικών τοπίων και τη μείωση του κινδύνου πυρκαγιάς στην περιοχή της Μεσογείου. Οι δράσεις που περιγράφονται στις κατευθυντήριες γραμμές στοχεύουν στη μείωση της εύφλεκτης βιομάζας και στην αύξηση της περιβαλλοντικής ποικιλομορφίας με την αποκατάσταση του τυπικού περιβαλλοντικού «μωσαϊκού» τοπίου της Νότιας Ευρώπης.

«Υπάρχουν άλλα, απλά σημαντικά πράγματα, όπως οι καθαρισμοί κατά μήκος των δρόμων, γιατί εκεί εκδηλώνονται συχνά πυρκαγιές. Είναι σημαντικό να μην υπάρχουν διάσπαρτα σπίτια στο δάσος και σε κάθε περίπτωση να υποχρεούνται σε καθαρισμό του περιβάλλοντος χώρου του κτιρίου», λέει. Όπως σημειώνεται και στις προτάσεις του έργου, σε πολλές χώρες ορίζεται στη χωροταξική νομοθεσία η απόσταση ασφαλείας που δεν πρέπει να υπάρχουν δέντρα γύρω από σπίτια για την πρακτική διαχείριση του κινδύνου πυρκαγιάς, η οποία κυμαίνεται από 50 έως 400 μέτρα.

Οι ερευνητές προτείνουν ακόμη τον συσχετισμό της γεωμορφολογίας του εδάφους, της πιθανής κίνησης της φωτιάς με το σύνολο των επεμβάσεων που κάνουμε. «Εάν σε ένα χωριό γνωρίζουμε ή μπορούμε με τα μοντέλα να δούμε ότι η φωτιά μπορεί να πλησιάσει από μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, τότε το γήπεδο ποδοσφαίρου που θέλουμε να φτιάξουμε μπορούμε να το τοποθετήσουμε σε εκείνη την πλευρά», σημειώνει ο Ολλανδός ερευνητής.

Σύμφωνα με τις προτάσεις της ερευνητικής ομάδας. οι αντιπυρικές ζώνες δεν είναι ανάγκη να είναι παντού ξυρισμένες. αλλά μπορούν να αποτελούνται από αραιές δενδροφυτείες άγριων ή φυτεμένων δασικών ειδών και αγροδασικών δέντρων, όπως καστανιές, κερασιές, δαμασκηνιές, αμυγδαλιές, συκιές, χαρουπιές, ελιές κ.ά. Στις έξυπνες λύσεις της φύσης περιλαμβάνεται, επίσης, το σταμάτημα, της καύσης βιομάζας, όπως για παράδειγμα των κλαδεμάτων που δημιουργεί κινδύνους πυρκαγιάς. Όπως αναφέρεται, οι σύγχρονες γεωργικές πρακτικές δίνουν αξία σ’ αυτή τη βιομάζα, ενσωματώνοντάς την στο έδαφος, παράγοντας βιοενέργεια και κομπόστ. Έτσι όχι μόνο μειώνεται ο κίνδυνος φωτιάς, αλλά ενισχύεται η γονιμότητα του εδάφους, η υγρασία του και το τοπικό μικροκλίμα.

Η ομάδα Climadapt του Αστεροσκοπείου ανέπτυξε, επίσης, ένα πρωτόκολλο για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας τοπίων έξυπνων πυρκαγιών (fire-smart landscapes) χρησιμοποιώντας δημόσια δεδομένα. Μ’ αυτές τις παρεμβάσεις όχι μόνο μπορούμε να περιορίσουμε τις καμένες δασικές εκτάσεις, αλλά να μειώσουμε και τις εκπομπές C02 που οδηγούν στην κλιματική αλλαγή συμβάλλοντας έτσι στην επίτευξη των στόχων κλιματικής ουδετερότητας μέχρι το 2050 σημειώνει ο κ Γιαννακόπουλος.

ΠΗΓΗ: «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ»